Piše: Saud Grabčanović
Zanatstvo u Bijeljini
Zanatsvo u periodu osmanske vlasti: Kada je Austro-Ugarska okupirala našu zemlju u Bijeljini je zatekla jako razvijeno zanatstvo, u kojem su preovlađivali orijentalni zanati. Janjica čaršija je u to vrijeme, pored trgovine, bila i centar bijeljinskog zanatstva. U njoj je bilo raznih zanatlija, a najviše opančara, jer je ovaj zanat bio vrlo razvijen u Bijeljini. U jednom pisanom dokumentu iz 1792. godine se spominju bijeljinski opančari, a u jednom dokumentu iz 1752. godine se spominju bijeljinske ćurčije. Opanci su nekada predstavljali glavnu obuću seoskog, a i gradskog stanovništva Semberije.
Bijeljinski opančari: Izrada opanaka je bio najrašireniji i najjači zanat u gradu Bijeljini, počevši od iza Beogradskog mira pa sve do Drugog svjetskog rata! Najviše bijeljinskih opančara je imalo svoje radnje u Janjica čaršiji. U mahali Dašnica živjeli su uglavnom Srbi, koji su bili vlasnici opančarskih radnji u Janjica čaršiji, uz koje su imali tzv. „sepije“ – male pogone za štavljenje i preradu kože za izradu opanaka. Ove su vrijedne i veoma vješte zanatlije u ta vremena imale potpuno zaokružen proces izrade opanaka direktno iz sirove kože! U osmanskom periodu opančarski zanat u Bijeljini je bio u velikom usponu. Sa dolaskom novog okupatora, koji je sa sobom donio novu industrijsku obuće-cipele, značaj opančara je opao. Do 1941. godine u gradu je bilo 40 opančara. U osmanskom periodu opančarske radnje u Bijeljini su držali Stojanovići, Grozdanići i Boškovići. Za vrijeme Austro-Ugarske njima su se pridružili Ostojići i Nikolići, koji su radili opanke ljepše izrade. (Mustafa Grabčanović, Bijeljina i Bijeljinci, Tuzla 2006, str. 203.) Pred kraj austrougarske vladavine ovim su se ovim zanatom u gradu bavili još i Kostići, Mitrovići, Stefanovići i Bošnjaci .
Tahmiščije: U osmanskom periodu je u Bijeljini, pored opančarskog, najzastupljeniji i najjači bio tzv. tahmiščijski zanat. Danas u tuzlanskom arhivu postoji jedan dokumenat iz osmanskog perioda koji govori o bijeljinskim tahmiščijama. Ove su zanatlije pekle kafu i tucale je u specijalnoj stupi –avanu, koja se zvala dibek. Trgovina kafom je u to doba bila važna i vrlo profitabilna za osmansku državu, koja je tahmiščijama koji to plate izdavala specijalne dozvole za rad – zakupnine tahmisa. Ta je zakupnina u bijeljinskoj čaršiji u godini 1865/66. bila najskuplja u Bosanskom vilajetu, nakon Sarajeva, što govori o stepenu razvoja tadašnje Bijeljine.
Ostali zanati: Pored opančara i tahmiščija, u gradu je bilo mnogo ostalih zanatlija koji su se bavili raznim zanatima i držali svoje zanatske radnje : kazandžije, abadžije, samardžije, ćurčije, tabaci (kožari), voskari, bičakčije (nožari), lončari, kolari, kovači, nalbante (potkivači), ćibukdžije, sarači, tufegdžije (puškari), sahačije, čizmedžije, slastičari, krojači, terzije, zlatari, kantardžije, dunđeri, mesari, pekari, aščije, čevapčije, kahvedžije, berberi (brijači), užari, ciglari, mehandžije, kundurdžije (cipelari), rabadžije (prevoznici),.. itd. Najviše zanatskih radnji bilo je u navedene tri bijeljinske čaršije, ali i ih je bilo i u drugim dijelovima grada i u Janji. U doba Austro-Ugarske zanatskih radnja je bilo i u Franzjozefsfeldu (Novom Selu). Najpoznatije „domaće“ zanatlije, koje su u to vrijeme živjele i radile u našem gradu, bili su pripadnici porodica : Turkušić, Muharemagić, Lazić, Nalbantić, Malović, Dokić, Živković, Pilaković, Drvenica, Dizdarević, Simić,Vasilić, Selimagić, Pjanić, Stefanović, Ismić, Muratagić, Topalović-Pašalić, Mujkić, Hajrović-Tahirović, Čibukčić, Joldić, Zaimović, Pitić, Hasanović (Arapi), Berbatović, Mehmedović, Osmanović (Goranci iz Albanije)…itd.
Nove zanatlije i novi zanati: Sa austrougarskom okupacijom zanatstvo u našem gradu se podiglo na mnogo viši nivo u odnosu na period turske vlasti. Bijeljinsko zanatstvo je osnažilo, a broj zanatlija u gradu porastao, pa je naš grad ponio epitet „grad zanatlija“, po kojem je bio poznat nadaleko. Pored lokalnih zanatlija koji su se bavili starim orijentalnim zanatima, u grad dolaze zanatlije iz Austro-Ugarske koje donose nove i moderne zanate u naš grad. Pretežno su to bile Švabe, ali je među njima bilo i Mađara, Hrvata i Jevreja. U to je vrijeme u gradu nova vlast podigla niz novih objekata, pa se u gradu počela formirati moderna građevinska djelatnost. Zbog velike potrebe za ciglom, u gradu i okolini su podignute veće ciglane Konrada Devalda, njegovih sinova u Novom Selu i Jozefa Senohradskog, i jos dvije manje. Pored modernih zidara koji su zamijenili osmanske dunđere, u Bijeljinu su došle zanatlije koje su otvorile svoje radnje i koje su donijele nove zanate, do tada nepoznate na našim prostorima. Oni su bili: kinooperateri, fotografi, bravari, drejeri (metalostrugari), električari, mehaničari za mašine bicikle i motokotače, mašinbravari, tišleri (stolari), drvoprerađivaći (pilane ), industrijski kovači, flašneri (limari), zavarivači, urari, vunovlačari, vunopletači, sodadžije, krojači modernih odijela, šusteri (obućari) za izradu i popravku moderne obuće, ženski frizeri… itd. Ove su zanatlije uticale na razvoj novih zanata u našem gradu, bošnjačka omladina je kod njih učila zanate i vremenom preuzimala primat od tih došljaka. Najpoznatije zanatlije koje su došle u Bijeljinu nakon austrougarske okupacije su bili pripadnici sljedećih porodica, od kojih mnoge i danas postoje u našem gradu : Grinfeld, Semo, Nusbaum (Jevreji pobijeni u Holokaustu), Šumaher, Vinterfeld, Galamboš, Bužbaher, Bauer ( Njijemci), Gernač, Kučera, Juhas, Budaji (Mađari), Mondom, Abel, Štrk, Šimrak (Hrvati), Divjak, Žižak (Srbi iz Srema) …i td.
Počeci sindikalnog organizovanja zanatlija u našem gradu: Bijeljinski opančari su 1905. godine osnovali prvo zanatsko udruženje u gradu i iste te godine učlanili se u Glavni radnički savez za BiH. Ovo je predstavljalo početak radničkog sindikalnog organizovanja u našem gradu. Udruženje opančarskih radnika je imalo i svoja Pravila, kojima su štitili socijalna i druga prava svojih članova. Godine 1907. u Bijeljini je osnovano Srpsko zanatlijsko udruženje, koje je do Prvog svjetskog rata bilo jedino zvanično registrovano udruženje zanatlija u Bijeljini. Osnivači ovog udruženja su bili bijeljinski opančari: Kosta Pajkanović, Vaso Kojić, Đoko Jovanović, Risto Bugarinović i drugi.
(nastaviće se)
