Piše: Jusuf Trbić
Nedavno otvaranje džamije Ahmed-bega Salihbegovića u Bijeljini otvorilo je ponovo pitanje rušenja ove i drugih muslimanskih bogomolja, tim prije što je uništavanje takvih građevina ratni zločin. I bijeljinski gradonačelnik je na otvorenju džamije rekao da je veliki grijeh dirnuti u bilo koju bogomolju. Ali, još nismo čuli ni pitanje, a kamoli odgovor na pitanje: ko je i zašto porušio sve muslimanske objekte, sve do jednog, na cijeloj teritoriji koju su kontrolisale Karadžićeve snage? Kad ja u svojim tekstovima postavim ovakvo ili slično pitanje ili kad pišem o zločinima u našem kraju, dežurni patrioti odmah me optuže kako ja, eto, podsjećanjem na te događaje, širim mržnju, i zavađam ljude, kako očigledno mrzim cio srpski narod i tome slično. Ali, podsjećanje na rušenje džamija i njih ostavlja bez teksta, jer ne mogu reći kako je isto to rađeno i na “drugoj strani”, pošto su tamo ostale nedirnute sve stare srpske crkve, od Sarajeva i Tuzle, do Zenice Bihaća i Srebrenice. Pošto je u roku završana obnova još jedne bijeljinske džamije, eto prilike Danku Novakoviću, uredniku portala Dešavanja u Bijeljini, i sličnima, da konačno progovore i kažu istinu o tome. Ja ću im pomoći iznošenjem osnovnih činjenica o tim džamijama.
Najstariju bijeljinsku džamiju, Atik (staru) džamiju, podigao je veliki sultan Sulejman Veličanstveni (Zakonodavac – Kanuni) pred kraj svoje vladavine, nakon 1548. godine (umro je 1566.). U blizini džamije, koja se nalazila u centru naselja, bio je hamam, a svuda okolo duboki jarak s utvrđenjima, da bi se čaršija mogla braniti od napadača. U neposrednoj blizini džamije nalazilo se i prostrano mezarje. Sama džamija je bila sagrađena od tesanog kamena – sedre, imala je oblik kvadrata dimenzija 12 puta 12 metara, s munarom koja je takođe bila od sedre. Ova džamija je bila teško oštećena u tursko-austrijskom ratu (1716-1718.), kad su Austrijanci zauzeli Bijeljinu i u njoj ostali sve do Beogradskog mira 1739. godine, nakon kojeg se izbjeglo muslimansko stanovništvo vratilo kućama. Tada je džamija obnovljena i proširena (dobila je dimenzije 12 puta 20 metara), sagrađena je drvena munara, koja je 1892/93. godine srušena, da bi bila podignuta munara od cigle, a 1912. godine ta je munara dograđena još deset metara i napravljeno je još jedno šerefe. Na kamenoj ploči iznad ulaza u džamiju bila je kamena ploča sa zapisom o obnovi 1893. godine.
Džamija sultana Sulejmana u Janji upisana je u turske Akhami-šikajet deftere, ali nigdje nema podatka o vremenu njene gradnje, pa se može pretpostaviti da je i ona građena u vrijeme kad i bijeljinska džamija. Takvo je i mišljenje dr Adema Handžića (u djelu “O formiranju nekih gradskih naselja u Bosni u 16. vijeku”), a to potvrđuju i podaci iz carskih deftera, koji kažu da je rad džamije finansiran iz državne kase, kao što je bio slučaj i sa bijeljinskom Sulejmanijom.
U Bijeljini je postojala i džamija u mahali Galac. U popisu iz 1600. godine pominje se mesdžid u naselju Grm Selište (današnji Galac). Prema istraživanjima Mustafe Grabčanovića, tu je džamiju, kao i neobično lijepi i prostrani veliki odžak (handan, to jest dvorac), podigao zvornički sandžak-beg Ali-paša Čengić (1652-1654. godine). Džamija je srušena u pomenutom austrijsko-turskom ratu 1716. godine. Temelji te džamije mogli su se vidjeti i nakon Drugog svjetskog rata, a cigla i kosti iz džamijskog mezarja iskopavani su sve do 60-tih godina prošlog vijeka.
Postojala je nekada i džamija Mehmeda Saliha Vedžihi paše, poznata kao Janjica džamija, u samom centru grada. Mehmed Vedžihi paša bio je beogradski muhafiz, koji je postavljen za bosanskog valiju 1835. godine, a neposredno nakon dolaska u Bosnu podigao je ovu džamiju, o čemu govori i tarih koji je čuvan u novosagrađenom medžlisu u Pašinim baščama, sve do početka rata protiv BiH 1992. godine, kad je uništeno sve što je podsjećalo na muslimane. Džamija je imala dimenzije 18 puta 10 metara i bila je sagrađena od ćerpiča, pokrivena “biber” crijepom, dok je munara bila od tesanog kamena. Oko džamije je bilo prostrano mezarje, tu se nalazio i mezar i turbe “dobre” Šeće, mjesto svojevrsnog hodočašća građana svih religija, a uz džamiju više mezara zaslužnih građana Bijeljine. Zidovi džamije su bili ukrašeni levhama koje je izradio hadži Ibrahim Grabčanović, a u džamijskoj avliji je bio i bunar s kojeg se snabdijevala cijela čaršija, jer je voda bila dobra. Sve je to srušeno da bi se napravio neboder usred stare čaršije, što je bio pravi civilizacijski zločin.
Čuveni bijeljinski dobrotvor i vakif Ahmed-aga Krpić, bogati bijeljinski trgovac, podigao je džamiju poznatu u narodu kao Krpića džamija, i zavještao nekoliko dućana za njeno izdržavanje. Džamija je bila sagrađena od trošnog materijala, pa je 1909. godine detaljno obnovljena, i sagrađena velika i lijepa kamena munara.
Godine 1875/76. u mahali Selimović (nekadašnja Dragić mahala), nasljednici uglednog Bijeljinca hadži Ahmed-bega Salihbegovića, prema njegovom zavještanju, podigli su džamiju s drvenom munarom i uz džamiju mekteb. Munara od cigle podignuta je 1909. godine, a u džamijskoj avliji nalazio se i mezar Ahmed-begov, kao i mezari više članova porodice Salihbegović, među njima i Avdi-bega Salihbegovića, posljednjeg opštinskog načelnika iz turskog, i prvog iz austrijskog doba. Sve su to srušili karadžićevci, uključujući i mezare, da ne ostane traga ni od živih, ni od mrtvih.
U mahali Dašnica, pored kanala, begovi Preljubovići, Mehmed-beg i Ali-beg, podigli su 1905. lijepu, veliku džamiju, od ćerpiča i s drvenom munarom. Godine 1979. srušena je i podignuta nova, od cigle, s betonskom kupolom prekrivenom bakrom i s kamenom munarom s dva šerefeta, visokom 39 metara. Bijeljinci su je zvali “ljepoticom”.
U naselju Fincov Salaš, tada naseljenom uglavnom Romima, počela je 1991. izgradnja džamije, ali nije nikad završena.
U Janji je sedamdesetih godina prošlog vijeka podignuta i Džedid ili nova džamija, na obali rječice Janje, a u novije vrijeme i džamija u naselju Palutine.
To su, eto, osnovni podaci o džamijama. Pozivam sad dežurne kritičare da i oni kažu šta misle o svemu ovome. I da pokažu da se istinom nikad ne širi mržnja, već nešto savim drugo.
