Piše: Saud Grabčanović
Početak rata i okupacija Jugoslavije, Hasanovo hapšenje u Bijeljini od strane ustaša, interniranje u logor smrti Jasenovac i oslobođenje iz tog logora:
Nakon svršetka studija u Beogradu Hasan se krajem 1940. godine vratio iz Beograda u Bijeljinu, između ostalog, i prema naređenju partijskog rukovodstva. Tadašnje partijsko rukovodstvo je očekivalo da će se u sljedećoj godini rat „preliti“ iz susjedstva i na Kraljevinu Jugoslaviju i da će njemački nacisti i italijanski fašisti napasti na nju. Zbog ovoga se vođstvo KPJ odlučilo na tajne pripreme i organizaciju pokreta otpora potencijalnim okupatorima i organizacije budućeg ustanka protiv njih. Odlučeno je da se sve partijske organizacije u gradovima širom tadašnje Kraljevine Jugoslavije organizuju i pripreme za moguće sukobe i ustanak i da se zato svi partijski kadrovi iz tih gradova. koji su se nalazili u Beogradu i drugim gradovima, odmah pošalju u svoja domicilna mjesta. U skladu sa tim je i Hasan bio hitno upućen u svoje rodno mjesto u cilju priprema za ustanak i otpor mogućem agresoru. Ubrzo je nakon toga, u aprilu 1941. Godine, došlo do nacističko-fašističke agresije na Kraljevinu Jugoslaviju. Nakon sloma kraljeve YU vojske i okupacije naše zemlje, ona je bila rasparčana i podijeljena od strane Njemačke i njenih saveznika, a od jednog dijela današnje Hrvatske i BiH bila je stvorena kvislinška tvorevina ustaška NDH. Odmah nakon formiranja NDH, u koju je ušla i Bijeljina, došlo je do sistematskih progona komunista, Srba, Jevreja i režimu nelojalnih građana. Zbog ovoga je partijsko vođstvo u tadašnjoj Bijeljini odlučilo da se iz bezbjednosnih razloga povuče sa većinom članstva KPJ u okolinu grada, u okolna semberska i majevička sela. Prema odluci gradskog komiteta KPJ u gradu je po zadatku ostao jedan broj članova KPJ koji nisu bili „upadljivi“ . O tome je Slavko Mićanović napisao u svojoj knjizi sledeće: „U samom gradu ostali su da djeluju komunisti za koje se smatralo da im ne prijeti neposredna opasnost od hapšenja (grupa oko Abdulaha Pjanića, zatim Hasan Grabčanović i Jozef Koukal), i skojevci, koji su u danim uslovima smatrani članovima Partije (Tifa Lipničević, Zora Vucelja, Milena Stojisavljević, Adem Ademović i drugi). Partijska glavna veza u gradu bila је Mirjana Mijojlić, а kurirsku službu u prvim danima obavljao је Jusuf Arifagić, zemljoradnik iz Bijeljine. Napominjemo da su ovdje navedena imena lica koja su bila angažovana odmah u samom početku, а da је broj ličnosti angažovanih neposredno na pripremanju ustanka naglo rastao kako se pokret širio. Navedeni spisak nije ništa drugo nego ilustracija koja treba da pokaže sa kakvim је snagama organizacija Komunističke partije u Bijeljini počela da vrši prve pripreme za pokretanje ustanka.“
Ustaše su u Bijeljini u ljeto 1941. godine pretvorile sresko načelstvo u tzv „Kotarsko načelstvo“. Za starješinu i kotarskog predstojnika imenovan je dotadašnji šef policije u Sarajevu, zloglasni Ivan Tolj. Tolj je odmah po dolasku u Bijeljinu pohapsio mnogo Srba i Jevreja, koji su zatim deportovani i likvidirani u Jasenovcu. Kod Ivana Tolja su bili u zatvoru i brojni đaci bijeljinske gimnazije među kojima: Milan Tomić, Branko Marković, Boro Ivković, Bogoljub Bosnić, Ferika Kučera i dr. U zatvoru se tada nalazila i Milica Zorić – Čolaković supruga Rodoljuba Čolakovića. Iz ovog zatvora je kasnije oružanom akcijom bila oslobođena Tifa Lipničević, partizanka, žena Fadila Jahića- Španca. Zločinca Tolja su 1945. godine uhvatili i strijeljali partizani.
Zbog dolaska Tolja u Bijeljinu pokazalo se da je procjena partijskog rukovodstva bila pogrešna, posebno što se tiče Hasana Grabčanovića i Jozefa Koukala. Ubrzo je kao istaknuti komunista i Hasan bio uhapšen od strane ustaša u julu 1941. godine u Bijeljini. Bio je hapšen zajedno sa Jozefom Koukalom, Zorom Vuceljom i Milenom Stojisavljević. Ovom Hasanovom hapšenju je „kumovao“ tadašnji ustaški gradonačelnik Bijeljine Muradbeg Pašić, koji ga je prokazao Tolju. Kasnije, krajem rata Hasan će se osvetiti Muradbegu za ovo, kao i za hapšenje niza bijeljinskih komunista, od kojih su većinu ustaše likvidirale.
Nakon hapšenja Hasan je sa Jozefom Koukalom bio interniran i zatočen u logoru Jasenovac, u kojem je boravio sve do februara 1942. godine. Hasan je preživio u logoru, dok je Jozef Koukal ubrzo nakon zatočenja bio likvidiran. Uz veliku pomoć brata Mustafe i urgenciju doglavnika Ademage Mešića kod poglavnika NDH Ante Pavelića, Hasan je početkom 1942. godine bio oslobođen iz logora Jasenovac. Tom prilikom je Pavelić pomilovao i Jozefa Koukala i njega oslobodio, ali se ispostavilo da je Koukal već odavno bio mrtav! Ubrzo nakon puštanja iz logora i kraćeg oporavka kod kuće u Bijeljini, u proljeće 1942. godine Hasan je otišao u partizane.
Hasanovo sjećanje na zatočeništvo u Jasenovcu
Hasan se nerado sjećao, i rijetko pričao o zatočeništvu i strahotama koje je doživio i kojih se nagledao u logoru Jasenovac. Sjećam se da je jednom prilikom, kada je malo više „cugnuo“, pričao o strahotama Jasenovca. Govorio je da su zatočenici spavali na hladnoj i mokroj zemlji na otvorenom, dok je na njih padala hladna jesenja kiša. Danima nisu ništa jeli, tek povremeno bi im dali po krišku buđavog hljeba i nekoliko kašika vruće vode, koja je bila nalik na supu i u kojoj je bilo tragova ukislog graha i oguljine od krompira, koja je bacana pri pripremi hrane u restoranu za ustaške bojovnike. Ljudi su umirali od gladi, neki su znali jesti i ljudski izmet samo da bi preživjeli! Svaki dan bi ujutro pri „prozivci“ bilo likvidirano po nekoliko zatvorenika koje bi odabrao „fra sotona“, pop franjevac- ustaški koljač koji se prezivao Majstorović. Ljudi su često klani ili ubijani na drugi način na njegove oči i pred svima, ili bi bili odvedeni do rijeke Save gdje bi ih ubijali maljem u glavu i bacani u rijeku. Svaki dan života u logoru Jasenovac je bio horor kao iz Hičkokovih filmova! Čovjek je svaki dan ujutro očekivao da će „fra sotona“ pokazati na njega i da mu je tako došao kraj. Ljudi koji su bili labilni vrlo brzo su doživjeli lom živaca i poludjeli, a nakon toga bi ubrzo bili i likvidirani, da ih se „skine sa hrane“. Logoraši su po cijeli dan bili izloženi stalnom ustaškom teroru i premlaćivanju a morali su obavljati i prinudni rad u logorskoj ciglani, kamenolomu i ostalim logorskim objektima i radionicama. Pričao mi je da je svojim očima vidio kada je „fra sotona“ nožem rasjekao grudi živom čovjeku i iz njih iščupao srce koje je kucalo u njegovim rukama! Prema Hasanu, tu se radilo o nekom mladom Hrvatu komunisti koji je u to vrijeme bio poznati pjesnik.
U knjizi „Koncentracioni logori“ na stranici 34 piše da je Hasan Grabčanović 1941. dao iskaz „Crvenom križu“ u kojem govori o sebi i studentu Jozefu Koukalu: „Nas dvojica smo prije tri mjeseca dovedeni jednim transportom zatočenika iz Bijeljine u Jasenovac. Do nedavno bili smo smješteni u logoru br . 2 i radili na nasipu“ …
(nastaviće se)
