Piše: Saud Grabčanović
Bosansko plemstvo i slabljenje centralne vlasti u Bosanskom kraljevstvu
U srednjovjekovnom Bosanskom kraljevstvu plemstvo je predstavljalo društvenu kategoriju kojoj su pripadali svi slobodni ljudi, vlasnici vlastite zemlje sa kmetovima ili bez njih. Plemstvo se u srednjovjekovnoj Bosni dijelilo na krupno i sitno. Krupni bosanski plemići su posjedovali jako velike komplekse obradive zemlje i šuma, te su za obradu svojih posjeda angažirali kmetove – poluslobodne seljake sa njihovim porodicama, koje su naseljavali na svojim posjedima. Kmetovi, koji su obrađivali te posjede, bili su dužni svake godine dati polovinu svojih prihoda-poljoprivrednih proizvoda feudalnom gospodaru, vlasniku zemlje. Takođe su imali i obavezu kuluka u vrijeme kada nema poljoprivrednih aktivnosti. Oni su tada radili na gradnji puteva, tvrđava, zamkova i dvoraca za plemiće. Tadašnji sitni bosanski vlastelinčić – zemljoposjednik je obično sam obrađivao svoju zemlju, pošto nije imao velike zemljišne posjede, te on nije morao posjedovati kmetove. Pripadnici obje katogerije bosanskog plemstva su se od djetinjstva učili ratnim vještinama i rukovanjem oružjem. Svaki mladi bosanski feudalac je po rođenju bio predodređen da bude vitez. Počevši od osme godine života započinjala je duga mukotrpna obuka koja je imala cilj da se plemić – dječak privikne na tegobe, da se obuči u rukovanju oružjem, ratnim vještinama i da svim i svačim brani čast i ugled svoje porodice, vladara i domovine kojoj pripada. Pored tjelesne i vojne obuke budući vitezovi su obučavani i u muzici, pjevanju, te lijepom ponašanju. Obuka mladog viteza se obično odvijala na dvoru drugog feudalca, pošto se smatralo da je u tuđoj sredini režim odgoja strožiji. Nakon završene obuke koja je trajala nekoliko godina, mladi feudalac bi stekao uslove da bude primljen u viteški red. Samo primanje u viteški red je bila posebna svečanost-inicijacija koju bi provodio lično bosanski ban, a kasnije kralj Bosne.
Bosanski vitezovi su sa sobom cijeli život nosili svoje oružje a u slučaju ratnih sukoba činili su kraljevu vojsku. Pored plemića, kraljevu vojsku su činili i vitezovi-plaćenici koji su dolazili iz raznih evropskih kršćanskih država, te se kao vojnici profesionalci stavljali u njegovu službu. Seljaci-kmetovi u Bosni, što je bila praksa i u cijeloj tadašnjoj Evropi, nisu smjeli nositi oružje niti su učestvovali u ratovima kao vojnici. Seljacima je bilo strogo zabranjeno posjedovanje oružja i obuka za rukovanjem njime. Svakako je razlog ovome bila bojazan plemstva od mogućnosti ustanka i pobune kmetova protiv njihove vlasti. Pripadnici krupnog plemstva u Bosni su bili vitezovi koji su činili vojni rod kraljeve feudalne konjice. Srednjovjekovna Bosna je imala vojsku s kojom je malo koja strana mogla izići na kraj. Udarnu snagu te vojske su činili njeni nadaleko poznati vitezovi. Oni su bili ponos i jamstvo opstanka Bosne i njenih Dobrih Bošnjana. Dokaz za ovu tvrdnju jesu istorijski dokumenti koji nam danas govore o blistavim pobjedama bosanskih vitezova na prestižnim evropskim viteškim turnirima toga vremena. ”Ratni pohodi i učestvovanje na viteškim turnirima diljem Evrope bili su najbolja prilika da se bosanski junaci pokažu u punom sjaju. Jedan poljski ljetopisac opisuje njihovo učešće na turniru koji je 1412. godine priredio ugarski kralj u gradu Budimu. Na njemu se okupilo 1.500 vitezova sa 3.000 štitonoša iz dvanaest zemalja, da se odmjere u snazi i borbenim vještinama. Bosanski vitezovi su svima zapeli za oko. Ljetopisac ih opisuje kao krupne, spretne, okretne, neustrašive, vične svakom oružju i kaže da im među tolikim vitezovima nije bilo ravnih. (Joanni Dlugossi, Historiae Poloniae, lib. XI, Krakov 1878., p. 327-328
Poznatiji bosanski plemić bio je dužan da prema svom imovinskom stanju i statusu, opremi određeni broj konjanika za boj. U ratu i ratnim sukobima on je bio dužan da lično predvodi svoju jedinicu, kao i vojnu formaciju svojih vazala, ako ih je imao. Bosansko sitno plemstvo je bilo uključeno u feudalnu hijerarhiju kao pješadija i to u svojstvu vazala krupnijeg plemstva. Bosanski plemići -vlastelini su bili nadaleko poznati kao veliki vitezovi i junaci, mudri i odani kraljevi ljudi koji su bili veoma cijenjeni na bosanskom dvoru, pa su im naši kraljevi dodjeljivali vrlo značajne funkcije. Oni su se dijelili na: kraljeve vazale, velmože, vlastelu i vlasteličiće. Najpoznatiji bosanski plemićki rodovi pripadnici krupnog plemstva iz poznog perioda postojanja srednjovjekovne Bosne su bili : Sankovići, Hrvatinići, Kosače, Pavlovići, Šantići, Zlatonosovići, Radivojevići-Vlatkovići i Dinjičići-Kovačevići. Ove bosanske plemićke porodice su tokom posljednjih stoljeća bosanske državne samostalnosti uz kralja kreirali političke tokove u našoj zemlji. Oni su većinom pripadali uskom krugu bosanskih velikaša i nastojali su postići kao i zadržati prestižan društveni status u kraljevini.
Bosanska krupna srednjovjekovna vlastela je bila veoma moćna te su najmoćniji među njima direktno uticali na izbor bosanskih kraljeva na sveopštim narodnim saborima, tzv. „Stanku rusaga bosanskog“ čitave bosanske države, koji su se održavali u mjestu Milama (danas selo Arnautovići) kod grada Visokog, gdje se nalazio ljetni dvorac bosanskih kraljeva, kao i krunidbena crkva sa kraljevskim kriptama-grobnicama. Nakon krunisanja novi bi se kraljevi odužili tim velikašima tako što bi ih nagradili zemljišnim posjedima, kao i najvećim titulama i položajima u svome kraljevstvu. Bosanska krupna vlastela je nosila titule vojvoda i kneževa a pojedina područja inkorporirana u kraljev posjed, koja su činila državu, imala su po jednog vojvodu: Srednja Bosna, Usora, Soli, Podrinje, Donji kraji, Humska zemlja.. Titula vojvode bila je nasljedna u okviru pojedine porodice koja je bila na čelu vladajućeg roda. Veliki vojvoda predstavljao je velmožu koji je pripadao najkrupnijoj vlasteli uz vladara, a koji je prevazilazio okvire pojedinih područja, sastavnih dijelova Bosanskog kraljevstva. Titulu kneza imali su vlastela i vlasteličići koji su bili manje uticajni od vojvode u pojedinom kraju Bosanskog kraljevstva. Pored vlastele i vlasteličića titulu kneza imali su sva braća i sinovi pojedinog vojvode. Titulu kneza nosio je i predstavnik vlasti u pojedinim gradovima, tj. gradski knez. Glavni predstavnik na kraljevim posjedima bio je Veliki knez bosanski. Najpoznatiji među njima je bio Veliki knez bosanski Tvrtko Borovinić, koji je živio i boravio u kraljevskom gradu Podvisoki (današnje mjesto Visoko). Samo neki rijetki i najmoćniji velikaši su dobijali titulu „Velikog vojvode bosanskog rusaga“ ili titulu kraljevog „Tepčije“ (Palatina- upravitelja dvora i kraljeve riznice). Najpoznatiji bosanski velikaši koji su nosili titulu „Velikog vojvode bosanskog rusaga su bili : Hrvoje Vukčić Hrvatinić, Sandalj Hranić i Stjepan Vukčić Kosača „Herceg Stjepan“, dok je najpoznatiji kraljevski Tepčija bio Stipan Šantić „Batalo“. Svi oni su živjeli u periodu nakon smrti kralja Tvrtka I i služili su njegove nasljednike na bosanskom prijestolju. (E. Imamović, ”Historija bosanske vojske”)
Naš prvi i najveći kralj Tvrtko I Kotromanić, najprije ban a kasnije i kralj, uspio je da ratom i osvajanjima dijelova Hrvatske, Dalmacije i Srbije od male banovine stvoriti respektabilnu i jaku državu, koja je u to vrijeme važila za najjaču državu na Balkanu kao i za najmoćniju slavensku državu u Evropi! Tvrtko je na prijestolje bana Bosne sjedao dva puta. Prvi put se njegova vladavina na bosanskom tronu neslavno završila, najviše zbog njegove mladosti i neiskustva i loših poteza, posebno prema bogumilima, zbog čega je došlo do velike pobune protiv njegove vlasti. U toj je pobuni bio zbačen sa vlasti a na prijestolje je nakratko bio postavljen njegov brat Vuk. Međutim, uz pomoć ugarskog kralja Tvrtko se vrlo brzo ponovno vratio u Bosnu i preuzeo bansko prijestolje. Poučen ranijim greškama, Tvrtko je u novom mandatu za svoga života zemljom vladao mudrom politikom i „čvrstom rukom“, te je tako bilo kakav neposluh i pokušaj osamostaljivanja lokalnog plemstva bio u korijenu sprječavan. U to vrijeme je u evropskim kršćanskim zemljama bila česta tendencija podjela i razbijanja velikih državnih cjelina na manje i samostalne državice pod vlašću lokalnih grofova, kneževa i crkvenih velikodostojnika. Najbolji primjeri ovih podjela su Italija i Njemačka, koje su se podijelile na stotine malih državica, kneževina, kraljevina, grofovija, republika, slobodnih gradova… Takođe, u to vrijeme i ostale evropske zemlje, osim Austrije i centralne Francuske i Španije, raspale su se na niz malih teritorijalnih cjelina, kojima su vladali samostalni vladari.
Nakon smrti kralja Tvrtka I Kotromanića njegovi nasljednici ni izbliza nisu bili tako sposobni i moćni kao on. U to vrijeme je i u Bosni, po ugledu na zapadnu Evropu, započeo proces slabljenja centralne vlasti. Lokalni su se plemići počeli ponašati kao kraljevi vazali, a često i kao samostalni vladari nad svojim posjedima, te su često znali otkazati poslušnost kralju i preći na stranu susjednih vladara, a znali su i ratovati sa bosanskim kraljem! Po tome je najpoznatiji velikaš u Bosanskom kraljevstvu u 15. vijeku bio Stjepan Vukčić Kosača- „Herceg Stjepan“ , bogumil – heretik, pripadnik i mecena Crkve bosanske. On se u jednom periodu svoje vladavine uspio toliko osamostaliti da je imao vlastitu paradržavu i vodio je ratove protiv bosanskog kralja, Ugarske, Dubrovnika, Mletačke Republike, srpske Despotovine i kraljevine Zete.
(nastaviće se)
