Piše: Saud Grabčanović
Brakovi i potomstvo hercega Stjepana
Herceg Stjepan se ženio tri puta. Prva žena mu je bila Jelena Balšić, zetska princeza iz kuće Balšića, koju je oženio u novembru 1424. godine. U braku sa Jelenom je imao četvoro djece: dva sina, starijeg Vladislava i mlađeg Vlatka koji je bio njegov naslednik, kao i kćerke Mariju (Maru), koja se udala za vojvodu Ivana Crnojevića, vladara Zete, i Katarinu, koja se udala za pretposljednjeg bosanskog kralja Tomaša i tako bila pretposljednja bosanska kraljica. Ugrožen od Mlečana i zetskog vojvode Stefana Crnojevića, koji su mu oteli Bar, Gornju Zetu i Omiš, herceg Stjepan se pomirio sa bosanskim kraljem Stjepanom Tomašem, s kojim je do tada ratovao. Priznao je vlast bosanskog kralja i svoje vojvodstvo je ponovno uključio u matičnu državu. U znak pomirenja pristao je na udaju svoje kćerke Katarine za bosanskog kralja Tomaša 1446. godine. (S. Ćirković: Herceg Stefan Vukčić-Kosača i njegovo doba. Beograd 1964.)
Prva hercegova žena Jelena je umrla 1453. Dvije godine kasnije oženio je Barbaru sa kojom nije imao djece i koja je umrla 1459. godine. Godine 1460. herceg Stjepan je oženio svoju treću ženu Njemicu Ceciliju. Tokom trećeg braka s bavarskom princezom Cecilijom, u korespodenciji je koristio njemačku transliteraciju njegove titule vojvoda – Hercog (što je, u narodnom jeziku, evaluiralo u ‘herceg’).
Sa Cecilijom je Stjepan imao jednog sina koji se je zvao Stjepan. Taj hercegov sin je kasnije prešao na islam i nakon toga je bio poznat kao Ahmed-paša Hercek. Na osmanskom dvoru je hercegov sin Ahmed postao visoki carski službenik, Veliki vezir Osmanskog Carstva. Tu je funkciju Ahmed uspješno obavljao čak četiri puta. (S. Ćirković: Herceg Stefan Vukčić-Kosača i njegovo doba. Beograd 1964.)
Pored redovna tri braka, herceg Stjepan je bio poznat kao pohotan čovjek labilnog karaktera, koji je imao brojne izvanbračne afere koje su zabilježene. Vrhunac njegove pohotne i bludne naravi bilo je preotimanje nevjeste iz Italije svom rođenom sinu Vladislavu. Mlada Italijanka je završila u krevetu vremešnog hercega Stjepana, a na duboko razočarenje njegovog sina, koji se od tada okrenuo protiv svojega oca!
Početak vladavine Stjepana Vukčića Kosače i njegova prva osvajanja
Veliki vojvoda Rusaga bosanskog Sandalj Hranić Kosača umro je 15. marta 1435. godine u Blagaju bez nasljednika. Prema njegovom testamentu naslijedio ga je bratić Stjepan Vukčić „sin bez grijeha“ (posinak), kako ga je nazivala Sandaljova udovica Jelena Lazarević, kći kneza Lazara i majka posljednjeg vladara Zete iz dinastije Balšića (njen sin iz prethodnog braka). Nakon Sandaljeve smrti 1435. godine mlađani Stjepan je naslijedio Sandaljeve velike zemljišne posjede u Bosni i Humu. Sa tim je nasledstvom on dobio i moćne neprijatelje. Odmah u aprilu te godine zaratio je s Radoslavom Pavlovićem oko granica njihovih posjeda u istočnoj Bosni. Na strani Stjepana Vukčića Kosače su u tom sukobu bili Dubrovnik, Srpska despotovina koju je vodio despot Đurađ Branković i Osmanlije. Saznavši za smrt Sandalja Hranića Kosače, ugarski kralj Žigmund Luksemburški zauzeo je dijelove Huma. Ugarska vojska je pod komandom ugarskog vazala- bana Hrvatske i Slavonije Matka Talovca 1434. godine zauzela prostor današnje zapadne Herecegovine, sve do Neretve. Nakon okupacije dijela njegovih posjeda Stjepan Vukčić Kosača je, kao njihov vazal, pozvao u pomoć Osmanlije, kao i Dubrovnik i Srpsku despotovinu. Uz pomoć saveznika je sredinom aprila 1435. godine hereceg Stjepan Vukčić Kosača uspio protjerati kraljevu vojsku koju je predvodio hrvatski ban Talevac. On je tu bitku riješio vještim manevrom tako što je prebacio svoje trupe preko drveno-lančanog mosta na Neretvi, koji se nalazio na mjestu današnjeg Starog mosta u Mostaru. Ugarska se vojska tako našla u poluokruženju, te se nakon kraće i krvave bitke morala povući nazad u ugarske dijelove Dalmacije, odakle je i došla. (V. Klaić: Poviest Bosne do propasti kraljevstva. Zagreb 1882, 244.)
Nakon pobjede nad ugarskom vojskom on je morao voditi borbu za očuvanje posjeda Kosača u Bosni i Humu. U sukobu sa Pavlovićima, vojvodi Radoslavu Pavloviću je preoteo njegove južne posjede na području Trebinja 1438. Od 1440. do 1443. proširio je vlast na Omiš, Završje (ili Tropolje), Poljica, Gornju Zetu, Bar, Trebinje i Klobuk.
Stjepan je u jesen 1435. godine potvrdio Dubrovniku povlastice i teritorijalne dobitke. Zauzvrat, Dubrovčani su njega i njegove sinove Vladislava i Vlatka primili za svoju vlastelu i vijećnike u Senatu. U martu 1436. godine Stjepan se nakratko pomirio sa vojvodom Radoslavom. Te godine je popravio odnose s Venecijom i sklopio savez sa bosanskim kraljem Tvrtkom II protiv knezova Pavlovića sa kojima su zajednički ratovali u novembru 1437. godine u Humu oko gradova Trebinja, Klobuka i Bileće. U ovom ratu Pavlovići su bili poraženi i morali su kralju Tvrtku II i Stjepanu predati dijelove svojih posjeda. Stjepan Vukčić Kosača je tako početkom 1438. godine vratio u svoj posjed grad Jeleč u Podrinju, stari posjed Kosača. U ovom ratu on je zauzeo gradove Trebinje i Klobuk, koje su ranije držali Pavlovići. U januaru 1439. godine je došlo do velike turske provale u Bosnu. Turci tada nisu pustošili Kosačine posjede pošto je on bio njihov vazal. Međutim, Osmanlije su ga prisilile da vrati Trebinje Pavlovićima sa kojima se izmirio i orodio. Radoslav Pavlović je te godine oženio Stjepanovu sestru Teodoru, pa se tako mir između ove dvije bosanske velikaške porodice učvrstio. (M. Wertner: Beiträge zur bosnischen Genealogie. Vjesnik Kr. hrvatsko-slavonsko-dalmatinskoga zemaljskoga arkiva, 8(1906) str. 244–249.)
Iako mu je kralj Albert II potvrdio posjede, nakon njegove smrti 1439. Stjepan je djelovanje usmjerio prema hrvatskim zemljama nastupajući s Tvrtkom II protiv Matka Talovca, ugarskog marionetskog bana čitave Slavonije. U martu 1440. godine Stjepan je bio sa vojskom pod Omišem, koji mu se predao u septembru, kada i Poljica. Neprijateljstva su trajala do ljeta 1441. godine kad su sklopili mir po kojem je ostao bez Omiša i Poljica. Kao turski vazal poslao je u junu 1439. godine vojsku da pljačka pogranične krajeve Srpske despotovine. Nakon 27.08.1439.godine, kada je despot Đurađ Branković u ratu sa Turcima izgubio državu, nastojao je 1440. godine dobiti Zetu..
Nedugo nakon udaje svoje sestre Teodore odnosi između Stjepana Vukčića Kosače i Pavlovića su bili ponovno narušeni. Godine 1440. osmanski sultan Murat II je Stjepanu dodijelio gradove Trebinje i Vrm zbog duga njegovog zeta Radoslava Pavlovića. U martu te godine Stjepan je zauzeo Trebinje. On je tada od sultana dobio zemlje do morske obale te zauzeo gotovo sve zemlje Pavlovića. Ovim osvajanjima promijenio se odnos snaga u Bosni u njegovu korist. Nakon smrti Radoslava on je njegovoj udovici, a svojoj sestri Teodori, oduzeo grad Klobuk, posljednje uporište Pavlovića na jugu. U vrijeme kada je Stjepan dovršavao ratovanje sa Pavlovićima, bosanski kralj Tvrtko II je protiv njega sklopio savez sa Venecijom. U ratu koji su saveznici poveli protiv njega Stjepan je doživio poraz, posebno težak u ratu protiv Mlečana u Zeti gdje je izgubio sve svoje posjede koje je ranije uspio osvojiti. Kada je izgubio grad Bar 1443. godine bio je prisiljen tražiti mir sa Mletačkom republikom. Nakon smrti bosanskog kralja Tvrtka II u novembru te godine došlo je do dinastičkih borbi između njegovih legitimnih naslednika. U tim sukobima Stjepan je podržavao pretendenta Radivoja, starijeg sina kralja Ostoje, pa zbog toga nije sudjelovao u krunisanju kralja Tomaša koji je izašao kao pobjednik iz ovoga sukoba. Početkom 1444. godine Stjepan Vukčić Kosača je zaratio sa novim bosanskim kraljem sa čijim se izborom nije slagao. Od tada pa nadalje, sve do pomirenja sa kraljem Tomašem, Stjepan je ponovo bio u secesiji od bosanskog kraljevstva te je vladao kao samostalni vladar na svojim posjedima. (V. Ćorović: Historija Bosne, 1. Beograd 1940.)
U borbama protiv Stjepana u dolini donje Neretve kralj Tomaš je sa saveznicima Ivanišem Pavlovićem i Radivojevićima zauzeo Drijeva. Istovremeno je Stjepan morao ratovati i protiv Mlečana, koji su mu u januaru 1444. uzeli Omiš, zatim Poljica i uz pomoć Crnojevića potpuno ga istisnuli iz Zete. Stjepan je tada bio prinuđen da traži pomoć u Italiji od drugih država koje su u to vrijeme postojale i bile rivali i protivnici Venecije (Mletačke republike). ,Nakon pregovora Stjepan Vukčić Kosača je pristao na vazalni ugovor s napuljskim kraljem Alfonsom V. U martu 1444. godine je u ratu u Bosni bilo postignuto primirje. U jesen te godine Stjepan je uredio odnose sa srpskim despotom Đurađem, vratio mu dio Gornje Zete s gradom Medunom i sklopio sa njim savez protiv bosanskog kralja Tomaša i Venecije. Od proljeća 1445. Stjepan se nastojao pomiriti s Mlečanima, ali se zato morao odreći Bara i Omiša, a oni su mu zauzvrat dali kuće u Kotoru, Zadru i Veneciji te kotorski dohodak. (I. Božić: Dubrovnik i Turska u XIV i XV veku. Beograd 1952.)
(nastaviće se)
