Piše: Saud Grabčanović

I. SVI AUSTRO-TURSKI RATOVI, KRATKI HRONOLOŠKI PREGLED

Opsada Beča iz 1683. godine i rat koji je nakon toga uslijedio nisu bili jedini ratovi koje su u istoriji Osmanlije vodile sa Habzburzima. Od početka 16. vijeka pa sve do samog kraja 18.vijeka vođeno je čak jedanaest oficijelnih ratova između Habsburške monarhije i Osmanskog carstva! Pored toga, u pauzama između tih ratova u graničnim područjima između ta dva carstva skoro svakodnevno su se odvijali „mali ratovi“, oružani upadi na protivničku teritoriju, pljačke, paljevine, zarobljavanja i ubistva. Zato se s pravom može reći da je taj period od skoro tri vijeka predstavljao krvavu epopeju kakva nikada do tada nije bila zabilježena u istoriji čovječanstva. Mislim da takav sukob između dvije države, koji je trajao u kontinuitetu tako dug vremenski period, ni u budućnosti neće biti moguć. Pored austro-turskih ratova, na našim područjima je bio vođen i tzv. „Stogodišnji hrvatsko-turski rat“ (1493-1593.) Ratovi između Habsburške monarhije i Osmanskog carstva vođeni su od 1529. godine pa sve do 1791. godine! To sumorno razdoblje evropske istorije započelo je  osmanskim osvajanjima u Srednjoj Evropi. Kada su 1526. godine Osmanlije porazile ugarsku vojsku u bitci na Mohačkom polju, dijelovima Ugarske i Hrvatske zavladao je Ferdinand I Habsburški,  koji je na sebe preuzeo teret odbrane tih teritorija od turskih napada. U naredna tri vijeka Habsburška monarhija i Osmansko carstvo su često ratovali. U prve dvije trećine tog vremenskog razdoblja, od početka 16. pa sve do sredine 17. vijeka, Osmanlije su imale više uspjeha, pa su zauzeli velike dijelove teritorija na koje su pravo polagali Habzburzi. Međutim, od kraja 17. vijeka Habsburzi su uspjeli u ratovima povratili izgubljeno, pa čak i proširiti svoju teritoriju i potpuno slomiti Osmansko carstvo.  (Austro-turski ratovi – Enciklopedija Proleksis  Zagreb 25. 11. 2019.)

Prvi austro-turski rat, koji je otvorio „Pandorinu kutiju“ višestoljetnog austro-turskog ratovanja, vođen je od 1529. do 1531.godine. U naredna tri vijeka će granice između dvaju carstava predstavljati poprište velikih borbi, nezapamćenu ljudsku klaonicu i pozornicu strašnih ljudskih patnji. Rat je započeo krajem septembra 1529. godine, kada su Osmanlije pod komandom sultana Sulejmana I Veličanstvenog (ili Kanunija) prvi put opsjele Beč. Grad je bio u velikoj opasnosti i postojale su velike šanse da ga Turci zauzmu. Međutim, nakon tronedjeljne opsade osmanske su se trupe iznenada same povukle. Glavni razlog tog iznenadnog povlačenja su bile vrlo loše vremenske prilike  pošto je početkom oktobra pao veliki snijeg u okolini grada. To je veoma loše uticalo na moral i disciplinu osmanske vojske, pa je sultan Sulejman u strahu od pobune naredio povlačenje. Nakon ovog rata su nastupili mirovni pregovori zaraćenih strana koji nisu dali konkretnih rezultata.

Drugi austro-turski rat  vođen je od 1532. do 1533.godine, i bio je najkraći rat između ova dva carstva. Osmanlije su opet zaratile protiv Habsburga 1532. godine a povod ratu su bili propali mirovni pregovori jer poraženi Habzburzi nisu prihvatali osmanske uslove. Sultan Sulejman I Kanuni je i u ovom ratu lično predvodio svoju vojsku. Turci su ponovno krenuli u pravcu Austrije i Beča. Ovaj osmanski napad je zaustavljen tek kod utvrđenog grada Kisega na granici Ugarske i Austrije u blizini Beča. Taj grad su habzburške snage pod komandom hrvatskog plemića Nikole Jurišića uspješno odbranile. 1533. godine u Carigradu su Ferdinandovi poslanici sklopili sa Osmanskim carstvom mirovni sporazum. Tim je mirovnim sporazumom sultan Sulejman Kanuni priznao caru Ferdinandu I pravo na zapadnu i sjevernu Ugarsku, kao i na peostale dijelove Hrvatske, koje Turci nisu uspjeli osvojiti. Prema odredbama tog mira Habsburzi, kao poražena strana u ratu, na čelu sa svojim carem Ferdinandom I, obavezali su se da plaćaju sultanu godišnji danak od 30.000 dukata.

Treći austro-turski rat je vođen od 1541. do 1547. godine. Nakon smrti ugarskog protukralja Ivana Zapolje, koji je bio njihov vazal, Osmanlije su povele 1541. godine novi rat protiv Habzburga. Osmanlije su u tom ratu uspjele zauzeti središnju Ugarsku sa prijestolnicom Budimom 1541. godine, koji su do tada u svojim rukama držali Habzburzi. Taj rat se završio 1547. godine  mirovnim ugovorom u Edirnama, prema kojem je sultan priznao Habsburzima njihove dotadašnje posjede u Ugarskoj. Sultan Sulejman je u svojim rukama  zadržao središnji dio Ugarske, u kojem je osnovan Budimski pašaluk, dok je istočni dio osvojene Ugarske dao Ivanu Sigismundu, sinu Ivana Zapolje, kao vazalni posjed.

Četvrti austro-turski rat se vodio između 1551. i 1562. godine. Povod za taj rat je bio ulazak Ferdinandove vojske u Erdelj. Rat je počeo kada je rumelijski beglerbeg, Mehmed paša Sokolović, u septembru 1551. prešao Dunav kod Petrovaradina sa oko 40.000 vojnika, potom Tisu kod Titela, zauzeo Bečej, Zrenjanin, Čanad i Lipovu i izbio pred Temišvar, kojeg je iduće godine osvojio Veliki vezir Ahmet paša. Tu su Turci postavili sjedište novog Temišvarskog pašaluka. U ovom je ratu budimski beglerbeg, Hadim Ali-paša proširio 1555. svoju vlast u jugozapadnoj Ugarskoj zauzimanjem Kapošvara, Baboče i Korotne, dok je njegov napad na Siget 1556. godine propao, ali je zato uspio osvojiti Vesprem i Solnok. Nakon osvajanja ovih mjesta  porazio je austrijske trupe kod Palašta, dok Eger nije uspio osvojiti.Tokom ovog rata u Slavoniji je bosanski sandžak-beg Ulama, zauzeo gradove Moslavinu, Viroviticu i Čazmu. U Čazmi su Turci osnovali poseban sandžak koji su 1559. premjestili u Cernik. Zbog turskih prijetnji, car Ferdinand I se  1556. odrekao Transilvanije (Erdelja), koja je ponovno postala turska vazalna kneževina. 1562. godine Habzburška  monarhija je zaključila mir sa Osmanskim carstvom u Egeru u Mađarskoj. Porta je taj mir  proglasila ništavnim i prekinula ga je nakon smrti cara Ferdinanda 1564. godine.

Peti austro-turski rat se vodio između 1566. i 1568. godine. Rat je započeo 1566. godine kada je sultan Sulejman krenuo sa vojskom na Austriju u namjeri da konačno zazme njenu prijestolnicu Beč. Međutim, kasnije će se ispostaviti da je to bio njegov posljednji rat protiv Habzburga.  Osmansku vojsku, na čijem je čelu stajao Veliki vezir Bošnjak Mehmed paša Sokolović, kod grada  Sigeta u južnoj Ugarskoj je na kratko bila zaustavljena. Odbranom grada Sigeta je komandovao  hrvatski ban Nikola Zrinjski. Sultan Sulejman je tokom opsade Sigeta iznenada umro. Turska vojska je osvojila Siget i pogubila Nikolu Zrinjskog, ali je zbog smrti sultana Mehmed-paša naredio njeno povlačenje prema Beogradu. Dvije godine poslije ovog austro-aurskog rata u Drinopolju je 1568. godine sklopljen mir između Osmanskog i Habzburškog carstva posredovanjem kardinala Antuna Vrančića. Mir trajao sve do 1593. godine.

Šesti austro-turski rat je bio tzv. “Dugi rat“ koji je trajao od 1593. do1606. godine Osmanski sultan Murat III je 1593. godine objavio rat Austriji. Osmanlije su osvojile Eger 1596. i Kanjižu 1600. godine i osnovali svoja dva nova pašaluka. Godine 1606. sklopljen je mir na ušću rijeke Žitve prema načelu status quo. Bio je to prvi ravnopravni mirovni ugovor između Habsburške monarhije i Osmanskoga carstva. Po ovom mirovnom ugovoru su Habsburzi prestali plaćati sultanu godišnji danak. Ovaj je mir dugo potrajao, pune 54 godine. Ovaj jako dugi period mira najviše je pogodovao Habzburškoj monarhiji da se modernizira i konsoliduje svoju ekonomiju, te da stvori modernu vojsku naoružanu novim modernim naoružanjem, koja će se moći uspješno nositi sa do tada superiornim osmanskim trupama, čiju su elitu činili nepobjedivi janjičari koji su predstavljali strah i trepet za evropske kršćanske zemlje.

Sedmi austro-turski rat se vodio između 1660 i 1664. godine. Modernizirana habzburška vojska potpomognuta  trupama iz drugih evropskih pokrajina kojima su vladali, kao i trupama pristiglim iz Francuske, odnijela je prvu veliku pobjedu nad osmanskom vojskom. Bila je to bitka kod Sent Gotharda ( Szentgotthárda) 1. avgusta 1664. godine, sa kojom je ovaj rat bio završen. Upkos teškom  porazu, mirovnim ugovorom u Vašvaru (Vasvár, njemački Eisenburg) 1664. godine zadržan je „status quo“ i Osmanlije su zadržale područja osvojena u ratu, pa je taj mir poznat kao „Sramni mir“ za kršćansku Evropu. Pristanak austrijskog cara Leopolda na ovakav mi  naišao je na veliki otpor i osudu plemstva. Međutim, ovaj je mir,  na drugoj strani, omogućio caru Leopoldu da se posveti problemu tzv, „Španskog nasljeđa“

Osmi austro-turski rat započeo je nakon ustanka osmanskog saveznika Imre Tekeljija (I. Thökölyja) protiv Habzburga u gornjoj Ugarskoj 1683. Godine, a trajao je sve do 1699.godine. U sklopu ovog rata je u ljeto 1683. godine Veliki vezir Kara Mustafa-paša opsjeo Beč. Nakon sloma opsade i osmanskog poraza pod Bečom uslijedio je tzv „Veliki bečki rat“ koji je trajao neprekidno punih 16 godina i koji su protiv Osmanskog carstva vodile udružene armije iz više zemalja kršćanske Evrope, tzv „Svete lige“, koalicije evropskih kršćanskih zemalja  koja je stvorena pod patronatom pape Inocenta XI. Rat je završen potpunim porazom Osmanskog carstva. Nakon tog rata sklopljen je Karlovački mir kojim je Osmansko carstvo izgubilo veliki dio svojih posjeda u Srednjoj Evropi. Nekadašnja velesila je tako postala slabašnom carevinom. Nakon Velikog bečkog rata uslijedilo je još nekoliko austro-turskih ratova.

Deveti austro-turski rat je vođen od 1716. do 1718. godine na teritorijama Erdelja, Srema, Srbije, Bosne i Vlaške, i koji su Osmanlije izgubile. Mirom u Požarevcu Osmansko carstvo je izgubilo nove teritorije. Monarhija je tim mirom dobila Temišvarski Banat te istočni Srijem, osvojeni su dio Srbije do Ćuprije i Paraćina, pojas južno od rijeke Save u Bosni (tada je i grad Bijeljina pripao Austriji.), te Olteniju (zapadni dio Vlaške). Venecija je dobila područje Dalmacije s Imotskim i Vrgorcem.

Deseti austro-turski rat je vođen od 1737. do 1739. godine kada su habzburške trupe prve  napale osmanske trupe u Bosni. Rat je vođen najviše na teritoriji Bosanskog ejaleta, te u Srbiji, Sremu i Banatu. U toku ovog rata su se dogodile dvije ključne bitke. Prva je bila bitka kod Banja Luke u avgustu 1737. Godine, u kojoj su Bošnjaci predvođeni Ali-pašom Hećimovićem i Mehmed-pašom  Fidahićem. izvojevali veliku pobjedu, a druga je bila bitka kod Grocke 1739. godine, nakon koje su Turci povratili Beograd. Rat je završen 1739. godine pobjedom Osmanskog carstva. Beogradskim mirom iz 1739. godine Osmansko  Carstvo je uspjelo povratiti sve teritorije koje je izgubilo u prethodnom ratu.

Jedanaeseti  i poslednji austro-turski rat je bio tzv. „Dubički rat“ koji je bio vođen od 1788. do 1791. godine. U ovom su ratu habzburške trupe uspjele osvojiti dva manja grada u Lici, Cetingrad i Drežnik, i izvršiti kratkotrajnu i neuspješnu opsadu Beograda. Rat je oficijelno dobila Habzburška monarhija sa „mršavim“ teritorijalnim dobicima. Mir je bio sklopljen u bugarskom gradu Svištovu 1791. godine. Ovo je bio poslednji austro-turski rat,  kojim je zauvijek bila okončana epopeja višestoljetnih neprijateljstava i ratova dvaju velikih carevina.

                                                                   (Nastaviće se)